بەشی دەیەم مۆدێرنە                                                                                     هەڵۆ بەرزەنجی

میدیه‌كان كه‌ واناسراون كورد له‌وانه‌وه‌ په‌یدابووه‌ به‌ په‌یڕه‌وكردنیان له‌و فرمانه‌ كه‌ ده‌ڵێت ئه‌و نه‌ریته‌ له‌ ژیانی خۆتا جێبه‌جێ بكه‌ كه‌ خۆت داتهێناوه‌، وه‌ك تاكه‌ میلله‌تێكی ناوچه‌كه‌ ئه‌وه‌ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌و نه‌ریته‌ی حوكمڕانی ئاشورییه‌كان قبوڵبكه‌ن كه‌ داهێنراوی ئه‌وانه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و نه‌ریته‌یان قبوڵنه‌كردووه‌ چه‌نده‌هاجار له‌لایه‌ن ئاشورییه‌كانه‌وه‌ هێرشكراوه‌ته‌ سه‌ریان و ئه‌وانیش له‌ ناو شاخه‌كاندا بێ سه‌روشوێن بوون و جارێكی تر گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ شوێنه‌كانی خۆیان هه‌تا ئه‌وكاته‌ كه‌ دیاكۆ له‌ ناویاندا هه‌ڵده‌كه‌وێت و هوشیاریان ده‌كاته‌وه‌ به‌و فرمانه‌و ده‌وڵه‌تی میدی وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی فره‌نه‌ریت داده‌مه‌زرێنێ  و دوای ئه‌وه‌ش ئاشوریه‌كان له‌ به‌رامبه‌ریاندا شكست ده‌هێنن و كۆتاییان پێده‌ێت.

دیاكۆ خێڵه‌ میدیه‌كان هوشیار ده‌كاته‌وه‌ به‌و فرمانه‌ی كه‌ داوا ده‌كات هه‌ر خێڵێك ئه‌و نه‌ریته‌ جێبه‌جێ بكات كه‌ خۆی دایهێناوه‌، ئه‌و نایێت نه‌ریتی خیڵه‌كه‌ی خۆی به‌سه‌ر خێڵه‌كانی تردا بسه‌پێنێ ئه‌و ته‌نها هه‌مئاهه‌نگی له‌نێوان نه‌ریته‌ جیاوازه‌كاندا سازده‌كات و هه‌ر خێڵێك به‌وه‌ هوشیار ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و نه‌ریته‌ی هه‌یه‌تی نه‌ خراپتره‌و نه‌ باشتره‌ له‌ نه‌ریته‌كانی ترو هه‌رخێڵیك له‌ خێڵه‌كانی نه‌ریتی خۆی بۆ خۆی باشه‌ بۆیه‌ هه‌ریه‌كه‌یان به‌ نه‌ریته‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ ده‌بێت بمێنێته‌وه‌ په‌یڕه‌وی له‌و فرمانه‌ بكات كه‌ دوا ده‌كات ئه‌و نه‌ریته‌ جێبه‌جێی بكه‌یت كه‌ هێزه‌ داهێنه‌ره‌كه‌ی نه‌ریت له‌ خۆتدا بۆ خۆتی داهێناوه‌. ئه‌مه‌ش بنه‌مای راسته‌قینه‌ی ئازادییه‌و هه‌ر له‌مه‌شه‌وه‌یه‌ كه‌ هیرۆدۆت له‌ باره‌ی میدیه‌كانه‌وه‌ ده‌ڵێت: ئه‌وان خه‌ڵكیان فێری ئازادی كرد. واته‌ فێری ئه‌وه‌یان كردن نه‌ریتی ئه‌وانیتر قبوڵ نه‌كه‌ن و ئه‌و نه‌ریتانه‌ جێبه‌جێ بكه‌ن كه‌ ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ له‌واندا بۆ ئه‌وانی داهێناوه‌.

كورد له‌دوای میدیه‌كانه‌وه‌ ئه‌وه‌ فه‌لسه‌فه‌كه‌ی بووه‌ كه‌ ئه‌و نه‌ر‌یتانه‌ له‌ ژیانیدا جێبه‌جێ بكات كه‌ خۆی بۆ خۆی دایهیناوه‌. ئه‌م بنه‌مایه‌ش به‌وه‌ په‌یڕه‌و ناكرێت كه‌ نه‌ریتێكی ناوچه‌یی له‌ ناو كوردا له‌ ڕیگه‌ی زاڵبوونه‌وه‌ ئه‌و ره‌وایه‌تییه‌ وه‌ربگرێت خه‌ڵكی ناوچه‌كانی تر به‌هۆی زاڵبوونه‌كه‌یه‌وه‌ وه‌ریبگرن و ده‌سته‌به‌رداری ئه‌و نه‌ریتانه‌ی خۆیان ببن كه‌ خۆیان بۆ خۆیان دایانهێناوه‌.

هه‌ر له‌مه‌شه‌وه‌ له‌ناو كوردا له‌بری یه‌ك نه‌ریتی زاڵ چه‌نده‌ها نه‌ریتی جیاوازی ناوچه‌یی هه‌یه‌ كه‌ تا ئیستاش پا‌رێزگاری له‌ خۆیان ده‌كه‌ن و قبووڵی ئه‌وه‌ ناكه‌ن  نه‌ریتی زاڵ له‌ ناو خۆیاندا سه‌رهه‌ڵبدات و كۆتایی به‌ نه‌ریته‌ ناوچه‌ییه‌ جیاوازه‌كان بهینێ.

كورد چۆن ئه‌م فرمانه‌ له‌ نێوان نه‌ریته‌ ناوچه‌ییه‌كانی خۆیدا جیبه‌جێ ده‌كات ئاواش بۆ نه‌ریته‌ زاڵه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی خۆی جیبه‌جێی ده‌كات و نه‌ریته‌ زاڵه‌كانی میلله‌تانی تر كه‌ خۆیان وه‌ك نه‌ریتی جیهانی پێناسه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ قبوڵناكات. په‌یڕوكردنی ئه‌م فرمان له‌ هه‌موو نه‌ریته‌كانیدا دیاره‌ هه‌ر له‌ نه‌ریتی ئاینییه‌وه‌ بیگره‌ تا نه‌ریتی هونه‌ری و ئه‌ده‌بی و نه‌ریتی سیاسی و حوكمڕانی.

به‌ هاتنی ئیسلام نه‌ریتێكی نوێ بۆ ژیان و خواناسی له‌ نیوه‌ دوورگه‌ی عه‌ربیدا په‌یدا ده‌بێت كه‌ جیاوازه‌ له‌ نه‌ریتی خواناسی مه‌سیحی و یه‌هودی و نه‌ریته‌كانی  تر. ئه‌و نه‌ریته‌ له‌ماوه‌ی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌كدا نه‌بێت به‌ نه‌ریتی نوێی ئه‌و عه‌ربانه‌ی كه‌ له‌ نیوه‌دوورگه‌ی عه‌ربی ده‌ژین و دواتر بۆ ده‌ره‌وه‌ی خۆی به‌ ناوی ئاینێكی نوێوه‌ په‌لوپۆ ده‌هاوێت. ئه‌و نه‌ریته‌ له‌ رێگه‌ی میلله‌ته‌كانی تره‌وه‌ سیسته‌ماتێك ده‌كرێت و له‌ دوای دوو سه‌ده‌ مه‌زهه‌به‌كان ده‌رده‌كه‌ون كه‌ كاریان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و نه‌ریته‌ له‌ نه‌ریتێكی ئاینی ناوچه‌ییه‌وه‌ به‌رزبكه‌نه‌وه‌ بۆ نه‌ریتێكی هه‌میشه‌یی و هه‌تاهه‌تایی.

مه‌زهه‌به‌كان كاریان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رده‌مییه‌و راگوزه‌ره‌ بیگۆڕن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌تاهه‌تاییه‌. دوای ئه‌وه‌ش وه‌ك نه‌ریتێكی ئاینیی نوێ له‌ رێگه‌ی هێزه‌وه‌ بیسه‌پێنن به‌سه‌ر میلله‌ته‌كانی ده‌وربه‌رداو ناچاریان بكه‌ن واز له‌ نه‌ریته‌ ئاینییه‌ كۆنه‌كانی خۆیان بهێنن.

كورد له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و نه‌ریته‌ ئاینییه‌دا كه‌ له‌ رێگه‌ی مه‌زهه‌به‌كانه‌وه‌ گۆڕاوه‌ بۆ نه‌ریتێكی هه‌تاهه‌تایی و بووه‌ به‌ نه‌ریتی زاڵ هه‌ڵوێستێكی تری هه‌یه‌ كه‌ جیاوازه‌ له‌ هه‌ڵویستی ئه‌و میلله‌تانه‌ی كه‌ ده‌ستبه‌رداری نه‌ریته‌كانی خۆیان ده‌بن بۆ نه‌ریتی زاڵی ئه‌و سه‌رده‌مه‌.

كورد له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی وه‌ك میلله‌ته‌كانی تر سه‌رقاڵبێت به‌وه‌وه‌‌ ئه‌و نه‌ریته‌ زاڵه‌ وه‌ربگرێت له‌ ناوچه‌ جیاجیاكاندا چه‌ند نه‌ریتێكی خواناسی جیاواز بۆ خۆی داده‌هێنی. له‌ هه‌ورامان نه‌ریتی خواناسی یارسانی سه‌رهه‌ڵده‌دات و دواتریش نه‌ریتێكی تری خواناسی په‌یدا ده‌بێت به‌ ناوی ئێزید‌ی جگه‌ له‌م دوانه‌ش نه‌ریتی خواناسی تر په‌یدا ده‌بن. په‌یدابوونی ئه‌م نه‌ریتانه‌ی خواناسی له‌ ناو كوردا و قبوڵنه‌كردنی نه‌ریته‌ مه‌زهه‌بییه‌كانی ئیسلام ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ كورد ده‌ستی له‌و فرمانه‌ به‌رنه‌داوه‌ كه‌ داوای لێده‌كات په‌یڕه‌وی له‌و نه‌ریته‌ بكات كه‌ خۆی دایهێناوه‌.

ئه‌و نه‌ریته‌ ئاینیانه هیچیان نه‌ریتی یه‌كجاره‌كه‌ی نین و له‌ناو خۆشیاندا په‌یڕه‌وی له‌ نه‌ریتگۆڕكێیه‌كی به‌رده‌وام ده‌كه‌ن. له‌ ئاینی یارساندا ڕێنماییه‌كانی هیچ ده‌وریه‌ك كه‌ڵكی ده‌وریه‌كی تریان نییه‌و رێنمایی ئاینی جێگیر نین و هه‌ر ده‌وره‌یه‌كی نوێ كه‌ دێت نه‌ریتێكی نوی له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌هێنی و ده‌بێت له‌و ده‌وره‌یه‌دا په‌یڕه‌وی له‌و نه‌ریته‌ بكرێت. بۆنموونه‌ نه‌ریته‌كانی ده‌وره‌ی شاخۆشینی لوڕستانی به‌كه‌ڵكی ده‌وره‌ی باباناوسی سه‌رگه‌تی ناێێن و له‌ ده‌وره‌ی باباناوسدا ده‌بێت په‌یڕه‌وی له‌ نه‌ریته‌كانی ئه‌و ده‌روره‌یه‌ بكرێت كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا په‌یدابوون. بۆیه‌ نه‌ریتێكی جێگیری مه‌زهه‌بی له‌ ده‌وره‌ یارسانییه‌كاندا بوونی نییه‌.

ئیمه‌ گه‌ر سه‌یری نه‌ر‌یته‌ ئیستاتیكییه‌كانی كورد بكه‌ین هه‌ر ئه‌وه‌ ده‌بینین كه‌ په‌یڕه‌وی له‌ فرمانه‌ مۆدێرنیتێی مرۆیی كردووه‌ كه‌ داوا ده‌كات به‌و نه‌ریتانه‌ جوانی نیشانبدات كه‌ خۆی دایهێناون بۆخۆی. گه‌ر سه‌یری میلله‌ته‌كانی ده‌وربه‌ر بكه‌ین ئه‌وان له‌ نه‌ریتی ئیستاتیكیدا په‌یره‌وییان له‌ نه‌ریتی ئیستاتیكی زاڵ كردووه‌. نه‌ریتی ئیستاتیكی زاڵ له‌ شیعرو ئه‌ده‌بیاتدا له‌سه‌رده‌می ئیسلامدا نه‌ریتی عه‌رووزییه‌ كه‌ نه‌ریتێكی عه‌ربییه‌ بۆ شیعر نوسین و به‌ر له‌ هاتنی ئیسلام عه‌ره‌به‌كانی نیوه‌دوورگه‌ی عه‌ره‌بی شیعریان پێنوسیووه‌، ئه‌م نه‌ریته‌ كه‌ نه‌ریتێكی ئیستاتیكی ناوچه‌ییه‌ له‌ رێگه‌ی دانانی رێوره‌سمه‌وه‌ به‌ ناوی عه‌رزو روانبێژییه‌وه‌ له‌ نه‌ریتێكی ئیستاتیكی ناوچه‌ییه‌وه‌ به‌رزده‌كرێته‌وه‌ بۆ نه‌ریتێكی ئیستاتیكی سه‌رووناوچه‌ییه‌، میلله‌ته‌كانی تری جگه‌ له‌ عه‌ره‌ب ناچار ده‌كرێن به‌و نه‌ریته‌ ئیستاتیكییه‌ گوزراشت له‌و جوانییه‌ بكه‌ن كه‌ هه‌ستی پێده‌كه‌ن. له‌ناو ئه‌و میلله‌تانه‌دا ئه‌و نه‌ریته‌ ئیستاتیكییه‌ ده‌بێت به‌ نه‌ریتی ئه‌ده‌بیاتی باڵای ئه‌وان و نه‌ریته‌كانی خۆیان له‌ ده‌ستده‌ده‌ن.

وه‌رگرتنی ئه‌م نه‌ریته‌ له‌لایه‌ن كورده‌ جگه‌ له‌وه‌ی ده‌رنگ ده‌كه‌وێت به‌ڵام كاتێكیش كه‌ ده‌ێته‌ ناو نه‌ریتی ئیستاتیكی كوردییه‌وه‌ نابێت به‌ تاكه‌ نه‌ریتێك به‌ڵكو ده‌بێت به‌ نه‌ریتێك له‌ نه‌ریته‌كان. كورد وه‌ك میلله‌ته‌كانی تری رۆژهه‌ڵات واز له‌ نه‌ریته‌ ئیستاتیكییه‌كه‌ی خۆی ناهێنێ و به‌ چه‌ند نه‌ریتێكی جیاوازی ناوچه‌یی گوزارشت له‌ جوانی ده‌كات.

له‌ هه‌ورامان نه‌ریتێك هه‌یه‌ كه‌ گۆرانی شاعیر به‌ نه‌ریتی خۆماڵی ناوی ده‌بات و جیای ده‌كاته‌وه‌ له‌ نه‌ریتی عه‌روزی و باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ بۆ تازه‌كردنه‌وه‌ی شیعری كوردی له‌گه‌ڵ شێخ نوری شێخ ساڵحدا گه‌ڕوانته‌وه‌ بۆ ئه‌و نه‌ریته‌. ئه‌و نه‌ریته‌ ئه‌ده‌بیاتێكی به‌رزی پێ نوسراوه‌ته‌وه‌و نه‌ریته‌كه‌ش نه‌ریتێكی ناوچه‌یی ناو كورد خۆیه‌تی.

جگه‌ له‌وه‌ش نه‌ریتی ناوچه‌یی تریشمان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ده‌بیاتێكی باڵای پێ نوسراوه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ جگه‌ له‌و نه‌ریته‌ ناوچه‌ییانه‌ كه‌ ئه‌ده‌بیاتی فلۆكلۆری پێ نوسراوه‌ته‌وه‌و خاوه‌نی تێكسته‌كانیان دیار نییه‌. بۆیه‌ له‌ بواری ئیستاتیكیشدا نه‌ریتی زاڵ كه‌ له‌لایه‌ن كورده‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ له‌ ناوخۆیدا نه‌یتوانیووه‌ ببێت به‌ نه‌ریتێكی زاڵی سه‌رتاسه‌ری و وه‌ك نه‌ریتێكی ناوچه‌یی ماوه‌ته‌وه‌. واته‌ خراوه‌ته‌ ژێر حوكمی ئه‌و فرمانه‌ی كه‌ داوای فره‌نه‌ریتی ده‌كات نه‌ك تاك نه‌ریتی. ئه‌مه‌ بۆ زمانیش هه‌مان شته‌.

گه‌ر له‌ نه‌ریتی حوكمڕانی كوردی له‌ سه‌رده‌می خه‌لافه‌ته‌ ئیسلامیه‌كاندا رامێنین، به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌وه‌ ده‌بینن كه‌ كورد نه‌ریتێكی له‌ حوكمڕانی په‌یڕه‌وكردووه‌ كه‌ نه‌ریتی میرنشینه‌كان. نه‌ریتی میرنشینه‌كانیش رێگه‌ به‌وه‌ ده‌دات هه‌ر ناوچه‌یه‌ك به‌ نه‌ریتی خۆی حوكمڕانی خۆی بكات و نه‌ریتی زاڵ له‌ حوكمڕانیدا بوونی نه‌بێت.

ئه‌مانه‌ هه‌موو ئه‌وه‌مان بۆ رۆشن ده‌كه‌نه‌وه‌‌ كورد په‌یڕه‌وی له‌ مۆدێرنیتێی مرۆیی ده‌كات كه‌ لێی ده‌خوازێت ئه‌وهێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ له‌ خۆیدا له‌ كار نه‌خات تا بۆ هه‌ر سه‌رده‌مێك نه‌ریتی نوێی تایبه‌ت به‌و سه‌رده‌مه‌ی بۆ دابهێنێ. به‌ڵام له‌لایه‌كی تره‌وه‌ دژی مۆدیرنیتێی ره‌گه‌زییه‌ كه‌ داوای په‌یڕه‌ویكردنی نه‌ریتی زاڵ ده‌كات. بۆیه‌ ده‌كرێت وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ت ئاوا بدرێته‌وه‌. ئه‌و رۆشنبیرانه‌ی كه‌ مۆدێرنیتێ به‌ وه‌رگرتنی نه‌ریتی زاڵ پێناسه‌ ده‌كه‌ن له‌وه‌دا راستن كه‌ كوردیان به‌ دژی مۆدێرنیتێ داناوه‌، به‌ڵام گه‌ر مۆدێنیتێ وه‌رگرتنی نه‌ریتی زاڵ نه‌بێت و خوڵقاندنی نه‌ریتی نوێ بێت بۆ خۆت، ئه‌وه‌ كورد نه‌ك هه‌ر دژی مۆدێرنیتێ نییه‌ به‌ڵكو تاكه‌ میلله‌تێكی ناوچه‌كه‌یه‌ كه‌ قبوڵی نه‌ریتی زاڵ ناكات و ده‌یه‌وێت په‌یڕه‌وی له‌و نه‌ریتانه‌ بكات كه‌ خۆی بۆ خۆیان داده‌هێنێ.

ئه‌وه‌ش كه‌ وایكردووه‌ ده‌وڵه‌تی خۆی دروست نه‌كات هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قبووڵی ئه‌وه‌ ناكات به‌ نه‌ریتی زاڵ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی خۆی دروست بكات وده‌یه‌وێت خۆی نه‌ریتێكی بۆ ده‌وڵه‌تداری خۆی دابهێنێ. ئه‌مه‌ش له‌ جیهانی مۆدیرندا ڕیگه‌پێدراو نییه‌ چوونكه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌بێت به‌و نه‌ریته‌ دامه‌زرێت كه‌ نه‌ریتی دروستكردنی ده‌وڵه‌ته‌ رۆژئاواییه‌كانه‌ كه‌ دروستكردنی ده‌وڵه‌ته‌ له‌ رێگه‌ی نه‌ریتێكی زاڵه‌وه‌. كورد دژی ته‌كنیكی ده‌وڵه‌تداری مۆدێرن نییه‌ دژی نه‌ریتی ده‌وڵه‌تداری مۆدێرنه‌ چونكه‌ داوای نه‌هێشتنی فره‌ نه‌ریتی ده‌كات له‌ ڕیگه‌ی زاڵكردنی نه‌ریتێكه‌وه‌.

له‌رێگه‌ی ئه‌م روونكردنه‌وه‌یه‌وه‌ ده‌توانین بچینه‌ سه‌ر باسكردنی مۆدێرنیزم. مۆدێرنیزم به‌ ئایدیۆلۆجیاكردنی مۆدێرنیتێی مرۆییه‌و گۆڕینیه‌تی بۆ مۆدێرنیتێیه‌كی ره‌گه‌زخواز. به‌ مانایه‌كی تر ده‌توانین بڵێین مۆدێنیزم مۆدێرنیتێیه‌كی راسیستییه‌. نه‌ریتی مۆدێرن به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كات كه‌ زاڵه‌ نه‌ك نوێیه‌. واته‌ زاڵیه‌تی بنه‌مای پێناسه‌كردنیه‌تی بۆ هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ مۆدێرنی ده‌زانێت. واته‌ زاڵبوونی هه‌میشه‌یی ده‌خاته‌ شوێنی نوێبوونه‌وه‌ی هه‌میشه‌یی.

مۆدێرنیزم وه‌ك چه‌مكێكی ته‌مومژای تا ئێستاش ماوه‌ته‌وه‌و به‌ وردی دیاری نه‌كراوه‌. مۆدێرنیزم وه‌ك ئایدیۆلۆجیایه‌ك كه‌ مۆدیرنێتێ ئه‌ورپی ده‌گۆڕێت بۆ ژیانێكی ئایدیاڵی و هه‌میشه‌یی شتێكه‌ و مۆدێرنیزم وه‌ك به‌ ئایدیاڵكردنی ژیانی رۆژئاوایی و نه‌ریته‌كانی له‌لایه‌ن رۆشنبیرانی ناڕۆژئاواییه‌ شتێكی تره‌.

 درێژەی هەیە ...