وسه‌ران                    


    نووسراوه‌ی ئه‌ده‌بی‌

 

بالۆره‌ :

 

وشه‌ی بالۆره‌ ،  یه‌كێك له‌ وشه‌ ره‌سه‌نه‌كانی زمانی كوردیه‌ . له‌ روانگه‌ی ریشه‌ی وشه‌   ناسی (Etymology)وه‌وه‌ ،  وشه‌ی لفه‌و دوانه‌ی  وشه‌ی به‌یت  ه‌ ( بۆ وینه‌ ، ده‌ڵێن به‌یت و بالۆره‌ ) و   پێك هاتوه‌ له‌  دو به‌شی  با + لۆره‌،كه‌به‌شی  با  هه‌ر به‌ مانای بایه‌ و  به‌شی لۆره‌  به‌ مانای  له‌رینه‌وه‌ی  ده‌نگ و سرووده‌ . له‌ روانگه‌ی وشه‌ناسی  (Terminology) ه‌وه‌  ، به‌ چه‌شنه‌     سروودێكی       كورتی     كوردی ده‌ڵێن ،  كه‌    زۆرتر بریه‌تیه له‌ شتی حه‌مماسی ، مێژویی و.      بالۆره‌  هه‌م      ده‌توانێ   فۆلكلۆر بێ  ( ئاهه‌نسازه‌كه‌ی مه‌علووم نه‌بێ ) و هه‌م ده‌توانێ كه‌سێك له‌ حاڵی حازردا ، بۆخۆی سازی بكا و بیڵێ . تایبه‌تمه‌ندیه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی بالۆره‌ ئه‌مانه‌ن :

 

1-ناڵێن بالۆره‌ ده‌ڵێن ، به‌ڵكه‌ ده‌ڵێن بالۆره‌ لێده‌ده‌ن .

   

2- زور تر كوڕی كه‌متر له‌ 15 ساڵ ته‌مه‌ن ، بالۆره‌ لێی ده‌ده‌ن .

 

3-بۆ لێدانی بآلوره‌ ،  گه‌رو ده‌كه‌ن به‌ ساز  و له‌ حاڵێكدا ، كه‌  بای نێو سی له‌ گه‌رو دێننه‌ ده‌ره‌وه‌،

 به‌ نووكی ته‌واوی قامكه‌كان ، كه‌  كۆ كراونه‌ته‌وه‌ و بوون به‌ مشت ، به‌ نه‌زمی  ویستراو،   له‌

 له‌ لای چه‌پی گه‌رو ده‌ده‌ن  ( به‌ڵام ئه‌گه‌ر بالۆره‌ لێده‌ر چه‌پده‌ست بێ، ده‌دا له‌ لای راستی گه‌رو) .  به‌    ده‌رهێنانی   با له‌ گه‌رو و لێدانی گه‌رو به‌ قامكه‌ كۆكراوه‌كان ، ده‌نگێك ده‌ردێ كه‌ پێی ده‌ڵێن بالۆره‌ .

 

4- بالۆره‌ زیاتر به‌ هه‌وای خاو لێده‌درێ ، نه‌ك كرژ .

 

          بۆ وێنه‌ ، یه‌كێك له‌ بالۆره‌ ناسراوه‌ كان ، بالۆره‌ی  كه‌ریمی جانگیره‌ .    كه‌ریمی جانگیر كه‌سیك بوه‌ ، كه‌ له‌ زه‌مانی رێژێمی پادشایه‌تیدا ، له‌ ئێران له‌ ده‌ست زوڵم و زۆری ژاندارم ، ده‌ستی داوه‌ته‌  تفه‌نگ و چوه‌ته‌ كێو . ده‌وڵه‌ت بۆ سه‌ركوت كردنی ، خه‌ڵكی لێ هان داوه‌    و   وه‌ك هه‌میشه‌ ، هۆره‌ی د اری بۆ قه‌ڵه‌شاندنی دار به‌كاربردوه‌ ، كه‌ له‌ ئاخردا  كه‌ریمی جانگیر و چه‌ند   دانه‌ش         له‌ هۆره‌كان  كوژراون .   یه‌كێك له‌ دێڕه‌كانی ئه‌م بالۆره‌یه‌ ، ئه‌مه‌ بوه‌ :

 

كه‌ریم ،                 كام كه‌ریم ؟                كه‌ریمی جانگیر

زگی دڕاوه‌ به‌ گولله‌ی سێ  تیر                 خه‌به‌ر به‌رنه‌وه‌ بۆ خاڵه‌ جانگیر

 

       كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌م باسه‌ زانستیه‌ :

 وتنی بالۆره‌هه‌ر درێژه‌ی هه‌یه‌ .

كه‌ریمی جانگیری دیكه‌ش زۆر به‌رێوه‌ن .

هه‌ر ئه‌ندامێك ، كه‌ دژی له‌شی خۆی كاربكا ، ئاخریه‌كه‌ی ده‌ڕزێ .   هۆنراوه‌ :

 

 هه‌ر دارێك ، كه‌   بو   به‌ هۆره‌            بۆ گه‌لی خۆی بو به‌ خۆره‌

 پاش ئه‌وه‌ی خۆی پێ ئه‌شكێنن            له‌ ئاوردا ،   ئه‌یسووتێنن   


رووناكبیری دڵتاریک !

گه‌ر  رووناكبیر  عه‌ڵقه له‌گوێی   بێگانه‌یه‌  و

به‌  ده‌م  كورده‌ و   به‌  دڵ   جاشه‌  ؛

یا   خه‌ریك  فێڵ   و  گزه‌‌‌یه‌ و

چه‌ند که‌سایه‌ تی و  قه‌لاشه‌ ؛

یا  به‌یته‌شه‌ و  جنیوده‌ره‌ و

زاری  شل و  له‌ق  و شاشه‌ ،

یا به‌غیل و  سنگ پچووك  و تاقم بازه‌  و

ده‌كا  بیری هاشه‌ و پاشه‌  -

ئه‌و  زه‌لامه  ، دڵی  دژی هه‌ستی  ژیره‌ ،

مێشکی ره شه‌   وه‌کو   قیره‌  ،

دڵتاریکی   رووناكبیره‌ !!!


ره‌وڕه‌وی  دارین  :

من له‌ مه‌یدانی ئه‌ده‌بدا،  ره‌خشی  هه‌ستم زین   ئه‌كه‌م

ئاوی باغی شێعر ئه‌دێرم ،  ئه‌شكی رۆح ئاژین  ئه‌كه‌م

كێ    ئه‌ڵێ   عیشقی    ولاتم     مه‌زهه‌ری    بێدینیه؟

من   كه‌    دستنوێژی     توافی  باڵه‌ك  و  بادین  ئه‌كه‌م

  بۆ    بڕینی   رێی  نه جاتم  ، لاقی      پۆڵاییم     ئه‌وێ

كوا   هومێدی    داره‌ داره‌  و  ره‌وڕه‌وی  دارین  ئه‌كه‌م

جابه‌ رسمی به‌ ره‌سمی چاوه‌زاری خاكی پاكی مه‌وته‌نم

ره‌سمی ئه‌سپه‌نده‌ر ئه‌كێشم،چه‌پكی گوڵ په‌رژین ئه‌كه‌م

خۆشه‌ویستی       نیشتمانم      مه‌زهه‌بی        سۆرانیه

فه‌لسه‌فه‌ی واژه‌ی محه‌ببه‌ت رۆژ و شه‌و ته‌ڵقین  ئه‌كه‌م


بیشم كه‌وڵ ، هه‌رنامه‌وڵ !

10/7/2003

له‌ داب و نه‌ریتی كورده‌واری دا ، زۆر شتی تایبه‌ت هه‌یه‌ ، كه‌ هه‌موویان به‌ نرخن و ده‌بێ به‌ زیڕی قاڵ بیانكڕی و به دڵ و گیان بیانپارێزی . یه‌كێك له‌و شته‌  به‌ نرخانه‌  ئه‌مه‌یه‌ ، كه‌ بۆ زۆر له‌ كاته‌كانی ساڵ ، به‌ پێی چۆنیه‌تی ئه‌و كاته‌ له‌ نێو كورددا ،ناوێكی تایبه‌تیان داناوه‌  .

بۆ وێنه‌ ، یه‌كێك له‌و شتانه‌ ئه‌مه‌یه‌ ،  به‌ به‌شێك له‌ هه‌وه‌ڵی وه‌رزی به‌هار ده‌ ڵێن مانگی لاهه‌ڵكڕێنه ، كه‌  مانای ئه‌مه‌یه‌ ،له‌م كاته‌ی ساڵ دا ، هێشتارسق و به‌رهه‌می ئاژه‌ڵداری ، كشتوكاڵی و شتی دیكه‌ به‌ مشه‌(مه‌باح)‍  پێ نه‌گه‌یوه‌ و له‌ گونده‌كانی ئه‌و كاته‌ ، ئه‌گه‌ر میوانێك شتێك هاتبێ ، هیچی وا نه‌بوه‌  خانه‌ خۆی  بۆ میوانی دابنێ و له‌به‌ر هیچ ده‌ستنه‌كه‌وتن و دامان ، خانه‌ خوێ  ، لاأڕنی خۆی  هه‌ڵكڕاندوه‌. دیاره‌ ئه‌و كاته‌ ، له‌ گونده‌كان ،به‌و چه‌شنه‌  دووكان و شتی واش به‌بوه‌ ، كه‌ شتی پێویست له‌ دووكان بكڕن  .

جا ، له‌ رۆژێكی بارانی دا ، هه‌وه‌ڵی وه‌رزی به‌هار و كاتی لاهه‌ڵكڕینه‌ ده‌بێ و دو كه‌س ،به‌ قه‌راغی چۆمێك دا ، له‌ گوندێكه‌وه‌  ده‌چن بۆ گوندێكی دیكه‌ . هه‌ر وا به‌ ده‌م رێگه‌وه‌ خه‌ریكی قسه‌ كردن ده‌بن . یه‌كێكیان كه‌ ناوی به‌نگین ده‌بێ ، له‌پڕدا  هاوارێ لێ به‌رز ده‌بێته‌وه‌ و ده‌ڵێ خودا ده‌لیلی داماوه‌ !  ، ته‌ماشای نێو چۆمه‌كه‌ بكه‌ ، به‌ هۆی سێڵاوی بارانی ئه‌مشه‌و ،سێڵاو  خیگه‌یه‌ك رۆنی  هێناوه‌ ، بڕوانه چۆن چۆمه‌كه‌ ده‌ی تلێنێ  . خۆت ده‌زانی كاتی لاهه‌ڵكڕێنه‌یه‌ ، هێشتا زوه‌ و  رۆن و شت  ده‌ست ناكه‌وێ . ده‌رۆم ئه‌و خیگه‌ رۆنه‌ ده‌گرمه‌وه‌ ، جا به‌یه‌كه‌وه‌ به‌شی ده‌كه‌ین .

به‌نگین رۆیی به‌ كرژی  خۆی خسته‌ نێو چۆمه‌وه‌كه‌وه‌ وزۆر به‌ رژدی به‌ خه‌یاڵی خۆی ، خه‌ریكی ده‌رهێنانی  خیگه‌رۆن بو . كاكه‌ خاسی هاواڵیشی له‌ قه‌راغی چۆمه‌كه‌ دانبشتبو ، چاوه‌ڕوان بو ، كه‌ به‌نگین خێگه‌رۆن له‌ چۆم بگرێته‌وه‌ و ده‌ری بهێنێ .    به‌نگین زۆری پێچو، هه‌ر مڕخێش مڕخێشی بو  و خێگه‌ی بۆ ده‌رنه‌ده‌هات .

كاكه‌ خاس ، كه‌ له‌ به‌ر ته‌وژمی باو باران وه‌ڕه‌س ببو و هه‌ر چاوه‌رێی به‌نگین و خێگه‌ رۆن    بو ، بانگی له‌ به‌نگین كرد و تی وه‌ره‌ ده‌ره‌وه‌ ، له‌ سه‌رما قڕت هات ، له‌ خیگه‌ گه‌ڕی ، بیشمان كه‌وێ ، نامانه‌وێ ! .

به‌ڵام به‌نگین وه‌ڵامی داوه‌و وتی كاكی خۆم !من له‌ خۆوه‌ به‌ ته‌مای خیگه‌ی رۆن بووم، خو ئه‌مه‌ خیگه‌ نیه‌ ، به‌رازه‌ ،  باوشی له‌ نێو قه‌دم توند كردوه‌ ، من ئه‌وم به‌رداوه‌ ، ئه‌و من به‌رنادا .

جا به‌م تاقیكاریه‌ی به‌نگین و كاكه‌خاس  ، ده‌بێ بزانین  نابێ قه‌ت ئیدی به‌ گۆتره‌ ، به‌ ته‌مای خیگه‌ رۆن وه‌دوای به‌راز  بكه‌وین ، چون ئه‌و كاته‌ ئه‌گه‌ر  ئێمه‌ش به‌راز به‌رده‌ین ،به‌راز له‌ كۆڵی  ئێمه‌ نابێته‌وه‌ و وه‌ك به‌نگینی ساویلكه‌ ، به‌راز     ده‌مانخنكێنێ .


خاتو  دانیێه‌ل  میتێڕان  پیاوتره  یا   ئاغا  ژاك  شیراك ؟

هه‌ڵسوكه‌وتی بڕێك له‌ به‌رپرسانی ئێستای  جیهان كارێكی وای  كردوه‌ ، كه‌ هێندێك له‌ وته‌ی نه‌سته‌ق و په‌نده‌ پێشینانه‌كان ، كه‌ به پێنووسی هێژای نووسه‌ری مێژو،  له‌سه‌ر لێنووسی سنگه‌كان  نووسراون و ساڵگه‌لی زۆر، سنگ به سنگ وه‌ك گیان     پاریزراون ،به‌ درۆ بكه‌وه‌نه‌ و چه‌شنی پرده‌كه‌ی ساحێبیان لێ بێ  ،كه‌  چۆمه‌كه‌ی ژێری  ،له‌دوای سێڵاوێكی  بله‌وه‌ز ( توخوس )،  له‌ بن پرده‌كه‌ لای دابو و كه‌وتبوه‌ ده‌راوی خوار پرده‌كه‌و ژێری پرده‌كه‌ وا  وشك  ببو ، كه‌ هه‌م رێبواره‌كان و هه‌م خودی پرده‌كه‌ ،به‌ دیتنی ئه‌م كاره‌ساته‌  سه‌یره   ،وا سه‌ریان سۆڕ مابو ، كه‌ ده‌میان  ببوه‌  تاقی  چرا . 

بڕێك له‌و  وته‌   نه‌سته‌قانه‌ ، كه‌ به‌ گوڕ به‌ درۆ كه‌وتونه‌ته‌وه‌ ، ئه‌مانه‌ن :

پیاوانه‌  قسه‌ بكه‌  ؛ پیاوه‌تی بكه‌ ؛ خۆ تۆ پیاوی  ؛ بڕۆ مه‌رد به‌ ؛ ئه‌ی نامه‌رد و زۆر وته‌ی  نه‌سته‌قی دیكه‌ . پێویسته‌ ئه‌مه‌ش روون كه‌مه‌وه‌ ، كه‌ به‌ گشتی ژن له‌ پاو كه‌متر نیه‌ و له‌ زۆر بواری ژیانیشدا ، زۆر له‌ پیاو لێهاتو تره‌ ، كه‌ ئه‌م مه‌به‌سته‌ هێنده‌ روونه‌ ، باسكردنی وه‌ك نیشاندانی هه‌تاوه .

یه‌كێك له‌و خاڵه‌ هه‌ره‌ به‌رچاوانه‌ی ، كه‌ به‌داخه‌وه‌  ئه‌و  وته‌ نه‌سته‌قانه‌ی سه‌ره‌وه‌یان خستوه‌ته‌ ژێر پرسیاری بیرمه‌ندان ، هه‌ڵسه‌نگاندنی هه‌ڵوێستی  مرۆڤانه‌ی  سه‌ره‌  ژنی مه‌زنی مێژوی فه‌ڕانسه‌،  رێزدار خاتو دانیێه‌ل میتێڕانه‌ له‌گه‌ڵ   هه‌ڵوێستی كزو لاوازی   ژاك شیراك ، سه‌رۆك  كۆماری  وڵاتی  فه‌ڕانسه‌ی  لانكی  شارستانه‌تی مۆدێڕن .

خاتو دانیێه‌ل میتێڕان - ئه‌ویش هه‌ر به‌ قه‌ولی وته‌ی نه‌سته‌قی كوردی به‌ بستێك ده‌سماڵه‌وه‌ - ، بۆ گه‌لی چه‌وساوه‌ی كورد ، هه‌میشه له‌مپه‌ر و پشتیوانێكی زۆر دڵسۆز بوه‌ . كامه‌ كورد نازانێ كه‌ ئه‌م ئافره‌ته‌ به‌رزه‌      بیره‌ ،له‌ به‌ر په‌رۆشی بۆ مافی فه‌وتاو و پاشێلكراوی  كورد و دیتنی هه‌رێمی كوردستان به‌ چاوی خۆی  ، زوربه‌ی كوێره دێ ، هه‌وار، لێڕه‌وار و شارگه‌لی كوردستان ، ته‌نانه‌ت به‌ سواری هێستر گه‌ڕا وه‌ و له‌ هیچ یارمه‌تیه‌ك به‌ كورد درێغی نه‌كردوه‌ . به‌ چه‌شنێكی وا كه‌ جێگه‌ی خۆیه‌تی گه‌لی كوردستان ،  ناسناوی  دایكی كورد  به‌م ژنه‌ قاره‌مانه‌ بدا.

له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ ، سه‌رۆك  كۆمار ژاك شیراك ده‌بینین ،كه‌ تا دوا هه‌ناسه‌ی پیسی رێژیمی مرۆڤكوژی به‌عس ، به‌ چنگ و سنگ،لایه‌نگری پاراستنی ئه‌و تاقمه كوردكوژ و  مرۆڤكوژه‌ بو ، نه‌ك لاگری سه‌ربه‌خۆیی عێڕاق و شت .  عێڕاقی ژێر ده‌ستی سه‌ددام  و سه‌ر به‌ خۆیی و دێمۆكڕاسی !!!؟؟؟ . ئه‌گه‌ر به‌ ورده فه‌رمایشتی ژاك شیراك بوایه‌ ،  كووسه‌ی/ عووده‌یش ، ده‌بوونه‌ ، به‌ششار/مه‌ششار ؟ تا ئه‌و فڕانكه‌ فه‌ڕانسه‌ییه‌كانی نێرراو بۆ عێڕاق  باش بپپارێزێ. جا، به‌ قه‌ولی كوردیكه‌ر بێنه‌ و چه‌ققاله‌ باركه‌ .

له‌گه‌ڵ  رێزدانان  بۆ  ته‌واوی ئافره‌تگه‌ل و  پیاوگه‌لی مه‌زن ، زانا  و هێژای رابوردو  و هاوچه‌رخی كورد و جیهان ،   پرسیارتان لێ ده‌كه‌م ، كه‌ ئایا خاتو دانیێه‌ل میتێڕان پیاو(مه‌رد)تره‌ ، یا ئاغا  ژاك  شیڕاكی بێ ریش و سمێڵ  ؟

 قسه‌ خۆشێك ده‌یوت    شیڕاك به‌و كاره‌ی كه‌ كردی ، ئه‌لف و كاف ه‌ كه‌ی  له‌ كیس چوه‌  و هه‌ر ه‌كه‌ی ماوه‌ . ئایا  كاتی  ئه‌وه‌ نه‌هاتوه‌ ، كه‌ گه‌لی بیرمه‌ندی فه‌ڕانسه‌ ، نه‌وه‌كانی  ڤۆڵتێر ، ئه‌لێكساندر دووما ، ژان دارك و ، له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتودا ، له‌ باتی كوێره‌ ئه‌ستێره‌ی شیراك ، له‌به‌ر شه‌وقی پڕشنگداری خۆری دانیێه‌ل میتێڕان دانیشن و به‌م هه‌ڵبژاردنه‌ ، خه‌ڵكی  كورد به‌ تایبه‌ت و خه‌ڵكی جیهان به‌ گشتی ،له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستی سه‌یری ده‌وڵه‌تی فه‌ڕانسه‌ ئاشت بكه‌نه‌وه‌ ؟.  


شانۆی مێژوێێ كلاشی مام ئاشه‌وان :

 

 

هه‌ر وه‌ك زۆرجاران عه‌رزم كردوون ، پێویسته‌ خۆمان رووداوه‌كانی وڵاتمان  به‌ دروستی بننوسین ، ده‌نا بێگانه‌گه‌ل ، وه‌ك پێشو به‌ نادروستی  بۆمانی ده‌نووسن و وه‌ك ته‌وقی زالم ده‌یخه‌نه‌ ملمان ، كه‌ داوه‌ری مێژوش ناتاونێ ده‌ری بهێنێ  . وا باشه‌ ئه‌مه‌ش بزانین ، ئه‌م چه‌ند دێڕه‌ی كه‌ ئێستا لێره‌دا دآیانخوێننه‌وه‌ ، ره‌نگه‌ هێندێك كه‌س ئه‌مڕۆ پێتان شتێكی  گرنگ نه‌بێ ، به‌ڵام له‌ داهاتودا ، ده‌بێته‌   به‌ شێك له‌        مێژو  و  مێژوی  شانۆگه‌ری  كورد :

پێشه‌كێه‌كی كورت ، به‌ڵام پێویست :

ساڵی 1946 ، له‌ كۆماری مه‌هاباد  ، بابم سه‌رهه‌نگ برایم سه‌لاح ، فه‌رمانده‌ی ته‌واوی هێز(فرمانده كل قوا ) ی كۆمار بو. بابم له‌و كه‌سانه‌ بو هه‌تا دوا رۆژی ته‌مه‌نی (1962)، ئه‌ویندارێكی یه‌كجار به‌ ئه‌مه‌كی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌لاله‌ كوردیه‌ بو( كه‌ به‌شێكی زۆریشی به‌ ئیرس به‌ من گه‌یوه‌ ) ، جا له‌به‌ر ئه‌وه‌  له‌پاش  تیكچوونی كۆمار یش زۆر جار بیره‌وه‌ریه‌كانی خۆی به‌ تاسه‌وه‌ بۆ من ده‌گێڕاوه‌ ، كه‌ تا جێگه‌یه‌ك بیرم بڕ ده‌كا ، یه‌كێك له‌وانه‌ تان به‌م چه‌شنه‌ی خواره‌وه‌ ،بۆ ده‌گێڕمه‌وه‌ :

 

هاوینی ساڵی 1946 ،به‌شی فه‌رهه‌نگی كۆمار ، له‌  مه‌هاباد ، كۆڕێكی فه‌رهه‌نگی هونه‌ری پێكهێنا . ئه‌م فێستیواڵه‌ ناوی گاڕدێن پارتی( جه‌ژنی نیو باغ )ی لێنرا . له‌م گاڕدێن پارتیه‌دا ، كه‌ چه‌ند رۆژ درێژه‌ی كێشا ، زۆر به‌رنامه‌ی  فه‌رهنكی و هونه‌ری به‌ڕیوه‌ چو ، كه‌ به‌شێك له‌وانه‌ شانوی كڵاشی  مام ئاشه‌وان  بو.

 شانۆی كڵاشی مام ئاشه‌وان ، به‌م چه‌شنه‌ نیشان درا :

كابرایه‌كی كورد بو ، كه ئاشه‌وانی ئاشێكی ئاوی قه‌راغ شاری سابڵاغ بو .  ئه‌م ئاشه‌وانه‌ تێكۆشه‌ره‌ ، كڵاشێكی هه‌ورامی  بو،  كه‌ ته‌مه‌نی هه‌ر نه‌ختێك له‌ ئاشه‌وان كه‌متر بو .

 

كابرای  ئاشه‌وان دیبوی و بیستبوی كه‌ كه‌وشی جیر ( چه‌شنه كه‌وشێكی تایبه‌تی كاگه‌ران وه‌رزیران  ) ،وه‌ك شتێكی نوێ و تازه هاتوه‌ته‌ بازاڕ ، چو به‌ هه‌ر چه‌رمه‌سه‌رێیه‌ك بو ، جووتێ كه‌وشی جیری تازه‌ی له‌ نێو شاری مه‌هاباد كڕی و لێ بڕا كه‌ كڵاشه‌ كۆنه‌كان بخاته‌ده‌ده‌وه‌ و به‌ قه‌ولی خۆی له‌ ده‌ستیان رزگار بێ .

 

كابرای ئاشه‌وان وتی : ئه‌م كڵاشه كۆنانه‌ ساڵیانی ساڵ چاوی منیان كوێر كرد و ده‌ستیان له‌ یه‌خه‌م هه‌ر هه‌ڵنه‌ده‌گرت ، وا چاكه بۆ ئه‌وه‌ی تۆڵه‌یان لێ بكه‌مه‌وه‌ ، تووڕیانده‌مه‌  نێو حه‌وشه‌ی ماڵی ئه‌و جیرانه‌ . جا به‌ هێز و توانای خوێ ، هه‌تا ده‌ستی گرتی كڵاشی حه‌وا دا  بو حه‌وشی جیران . به‌ڵام له‌ حه‌وشی جیرانه‌كه‌ ، كڵاش كه‌وت له‌سه‌ری منداڵه ساواكه‌یان و ئه‌وانیش كه‌ كڵاشی مام ئاشه‌وانیان ده‌ناسی ، هاتن كڵاشه‌كه‌یان وه‌ك به‌ڵگه هینا بۆ لای مام ئاشه‌وان و شه‌ڕه‌گه‌ڕه‌كیه‌كی گه‌وره‌یان بو تۆڵه‌سه‌ندن له‌ ئاشه‌وان  ساز كرد . تا به‌ نێونجی گه‌ری ردین سپی گه‌ڕه‌ك ، ماڵی هاوسێ چاوپۆشیان له‌ ئاشه‌وان كرد به‌ڵام به‌ مه‌رجێك كه‌ ئاشه‌وان بۆ ماوه‌ی چه‌ند ساڵ ، ئاردی كابرای جیران ، به‌ بێ مزه‌ ( خۆڕایی) بهاڕێ .

كابرای ئاشه‌وان كاتێك كه‌ دی كڵاشه‌ كونه‌ هه‌م زه‌ره‌ری لێدا و هه‌م هاتیشوه‌وه‌ بۆ لای ، هێنایدیسان ، به‌ ته‌واوی هێزی خۆی ، كڵاشی تووڕدا بۆ سه‌ر دوڵیانی ئاشه‌كه‌ی خۆی . كڵاش كه‌وته نێو ئاوی سه‌ر دۆڵیان و هات له‌زه‌مووره‌كی  ئاشه كه گیرا و ئاش خه‌وت . ئاشه‌وان چو ئاش وه‌ستایه‌كی هێناو ته‌واوی زه‌مووره‌ك ، دوڵ ، تۆپ و شتتی ئاشی كرده‌وه‌ ، تا توانی    كڵاشه‌كۆن  ده‌ربهێنێ و دیسان ئاش بكه‌وێیته‌وه‌ كار . له‌م كه‌ین و به‌ینه‌دا ، ئاش چه‌ند رۆژ نوست و زه‌ره‌رێكی زۆریش له‌ ئاشه‌وان كه‌وت .

ئاشه‌وان ، دوای ئه‌وه‌ كڵاشی حه‌وادا چه‌ند جێگه‌ی دیكه‌ش ،تا  له‌ ده‌ستی نه‌جانی ببێ ، به‌ڵام هه‌مو جارێك كڵاش دهه‌بوه‌وه‌  هۆی گرفتوگیری ئاشه‌وان وه‌ك چه‌رمی مه‌ڵكه‌ ،  ده‌چوه‌وه‌ ملی .

كاتی ئاخر بو ، كه‌ كڵاش ده‌هاته‌وه‌ بۆ كن ئاشه‌وان ، كڵاش به‌ ئاشه‌وانی وت : ئه‌ی هاواڵی بێ وه‌فا ، چه‌ندین و چه‌ند ساڵ ، له‌ ژێر پێتدا           بووم  وخزمه‌تم كردی ، به‌ڵام ئێستا كه‌ كه‌وشی نوێت دیوه‌ ، دۆستی كۆن فڕی ده‌ده‌ی ؟!.  ئه‌مه‌ یه‌كێك له‌ ناشیرینترین  كاره‌كانی مرۆڤه‌   -  تا له‌سه‌ر تاقێك ، له‌ ماڵت ، به‌رێزه‌وه‌ دامنه‌نێی و ساڵیانی ساڵ تۆش قه‌ره‌بوی خزمه‌تی  چه‌ند ساڵه‌ی من نه‌كه‌یته‌وه‌ ، من  ناڕۆم   - ده‌ریشم كه‌یته‌وه‌ ، هه‌ر كیشه‌ت بۆ دروست ده‌كه‌م و هه‌ر دێمه‌وه‌ .

تێبنی : هیچ له‌ بیرم نیه‌،كه‌ به‌شدارانی به‌دیهێنه‌ری  ئه‌م شانویه‌ كێ بوون . به‌ڵام به‌وه‌دا كه‌ ناوی گاڕدێن پاڕتی بوه‌ ، ره‌نگه‌ له‌ نێو باغدا به‌رێوه‌ چووبێ .  من هه‌ر ئه‌وه‌نده‌م له‌بیرماوه‌ و ناشبێ شتی زیادی پێوه‌بنێم . به‌ڵام تكایه‌ له‌ ته‌واوی ئه‌وانه‌ی كه‌ پتر له‌م بابه‌ته‌وه‌ ده‌زانن ،به‌رله‌وی كه‌ بچنه‌ خه‌وی قووڵی چه‌ند میلیۆن ساڵه‌  ،زانیاره‌كانی خۆیان به‌ وردی                   بڵاو بكه‌نه‌وه‌ .

بڵێی  فیلمی  سینه‌مایی فارسی به‌ ناوی  كفشهای میرزا نوروز له‌م شانۆیه‌ وه‌رنه‌گیررابێ ؟ .


منیش ده‌مه‌وێ وه‌ك كه‌ڵه‌شێر، به‌ زمانی خۆم بخوێنم-قانوونی پێویست نیه‌!

 

هه‌موومان ده‌زانین،له‌ درێژایی مێژوی سه‌رده‌مدا ، هه‌مو كوردێكیا  به‌ قه‌ده‌غه‌ لێكردنی زمانی دایكی ،  له‌   قسه‌كردن   به‌ زمانی خۆی بێبه‌ش  كردوه‌ . هه‌ر    له‌به‌ر    ئه‌مه‌  ،  قسه‌یه‌كی    زۆر  كورتتان     بۆ ده‌گێڕمه‌وه‌  ، كه‌  هه‌م وته‌كه‌ی من ده‌سه‌لمێنێ و هه‌م   ته‌واوی    جیهانی    مرۆڤایه‌تی  ته‌كان    ده‌دا  . پێویستیشه‌ بیدركێنم ، كه‌ ئه‌م شته‌ داستانێكی راسته‌ قیینه‌یه‌ ، نه‌ك شتێكی هه‌ڵبه‌ستراو:

 

ساڵی 1981 ، بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ به‌ستێنی كتێبناسی كوردستاندا، چه‌ند مانگ له‌ وڵاتی به‌ ناو  توركیا ( توركستان ) بووم . رۆژێك له‌ گه‌ڕه‌كی ئاكسه‌رای ئه‌سته‌مبووڵ  ، له‌ هۆتێلێك  لێیان پرسیم  خه‌ڵكی كوێی    ، وتم   كوردم .    كابرا ، كه‌ ئه‌مه‌ی   بیست وتی    منیش كوردم  به‌ڵام ده‌غیلت بم ، له‌ توركیا قه‌ت نه‌ڵێی كوردم ،  كارێكی پڕمه‌ترسیه‌ ، ده‌تگرن . ئه‌و پباوه‌  بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ قسه‌كه‌ی خۆی به‌ من بسه‌لمێنێ ، ئه‌م باسه‌ی گێڕاوه‌ :   وتی من خه‌ڵكی یه‌كێك له‌ گونده‌كانی شاری ئامێدم ،   رۆژێك له‌و ئاواییه‌ ، بابم مرد و ته‌مه‌نی درێژی بۆ ئێوه‌ به‌جێ هێشت . خزم و كه‌سوكار كۆببوونه‌وه‌ و   منیش بۆ بابم ده‌گریام . له‌ پڕدو دانه‌ ژاندارمی ترك هاتن و وتیان ئه‌ونده‌ هه‌زار لیره‌ جه‌ریمه‌ ته‌ ،  منیش  وتم كارێكی خراپم نه‌كردوه‌،بۆچی جه‌ریمه‌ بده‌م .كابرای ژاندارم وتی ئێره‌ توركیایه‌ ،    به‌ كوردی گریان قه‌ده‌غه‌یه‌ ، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بابیشت بمرێ . ده‌بێ به‌ تركی بگری .   منیش     وتم تركی نازانم ، چۆن به‌ تركی بگریم . كابرا هه‌م جه‌ریمه‌ی كردم و هه‌م بڕێك رسته‌ی تایبه‌تی شیوه‌نی بابمردنی تركی فێر كردم و تی به‌ م رسته‌ تركیانه‌ بۆ بابت بگری  . 

 

به‌ بیستنی  ئه‌م باسه‌ ، زیاتر بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ چۆن نامه‌ردانه‌  داگیركه‌رانی كوردستانی گه‌وره‌ ، به‌قه‌ده‌غه‌ كردنی زمانی كوردی ، كوردیان له‌ نیعمه‌تی قسه‌ كردن  به‌ زمانی خۆ   بێبه‌ش  كردوه‌ و له‌ حاڵێكدا كه‌ له‌ ته‌واوی وڵاته‌كانی  جێهان، ته‌نانه‌ت له‌ توركیا و، هه‌زاران هه زار ساڵه‌ ، كه‌ڵه‌ شێر به‌ بێ دانانی یاسا، به‌ زمانی خۆی( قوولیقوقو ) ده‌خوێنێ، زمانی كوردی  قه‌ده‌غه‌یه‌  و له‌ سه‌ده‌ی ییست و یه‌كدا ،تازه‌  قانوون داده‌نێن ،كه‌  له‌ هێندێك بارودۆخدا،ره‌نگه‌ مافی ئه‌وه‌ت ببێ به‌ زمانی خوت ، وه‌ك كه‌ڵه‌شێر بخوێنی  - تازه‌ ئه‌و یاسایانه‌ش ، له‌ پاش بیست ساڵ ،له‌ زۆر جێگه‌ هێشتا  به‌رێزه‌وه‌  له‌ نێو كتێبه‌ قانوونه‌ كاندا ، له‌سه‌ر تاقه‌كۆنه‌كان ، دانراون و  تۆزیان لێنیشتوه‌ .          خزمینه‌ ! منیش    ده‌مه‌وێ    وه‌ك     كه‌ڵه‌شێر    به‌   زمانی  خۆم بخوێنم ، قانوونی پێویست نیه‌ ! . مه‌گه‌ر جورمه‌؟

 

جا ، چون نه‌یانهێشتوه‌ به‌ زمانی خۆمان  بخوێنێن و بدوێین ، ئه‌گه‌ر ته‌جره‌به‌یه‌كیشمان له‌ زمانی كوردیدا  ببێ ، زباتر له‌ به‌ستێنی بیستن دایه‌  - وه‌ك كه‌سێك ، كه‌ لاڵ بێ و كه‌ڕ نه‌بێ . ئێستا   به‌ پێی ئه‌م ته‌جره‌به‌یه‌  ، مانای راسته‌ی چه‌ند وشه‌ و رسته‌تان ، له‌ فه‌رهه‌نگی لوغه‌تی بیانی عه‌رز  ده‌كه‌م :

 

مانای  راسته‌قینه‌ی چه‌ند وشه‌ و رسته‌ :

 

ده‌نگوباس  = درۆ وده‌له‌سه‌ .

شه‌ففاف    = به‌ بێ درۆكردنی هه‌میشه‌یی .

شه‌یتان = فریشته‌ .

فریشته‌ = شه‌یتان .

تركی كێوی  = بیست میلیۆن كوردی باكوور.

باكوور = كوردستانی (به‌ ناو) عێڕاق  .

درۆ = راست .

بڵاوكراوه‌ی كوردی = بڵاوكراوه‌ی  دژی كورد ( له‌ هێندێك جێ ).

راڤه‌ی رامیاری = جنێو و بوختان .

خراپ = باش  .

دڕو = گوڵ .


رێنێسانس(Renaissance)ی به‌هێزی فه‌رهه‌نگی له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان .

 

بنه‌مای  فه‌رهه‌نگی ، یه‌كێك له‌ بنه‌ما سه‌ره‌كیه‌كانی چۆنیه‌تی بارودۆخی گه‌لانه‌ و ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ ، بزانین بارودۆخ  و به‌رجه‌وه‌ندی گه‌لێك له‌ چ ئاستێكدایه‌ ،  ده‌بێ بڕوانینه‌ بنه‌ما و  پلله‌ ی فه‌رهه‌نگی ئه‌و گه‌له .

 

به‌ خۆشیه‌وه‌ ،له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان بزووتنه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگی له‌ ئاستێكی زۆر به‌رز دایه‌ و ده‌توانین بڵێین له‌ دو ده‌هه‌ی رابوردو دا ،  رێنێسانس( هه‌ستانه‌وه‌ ) یه‌كی    مه‌زن   له‌م مه‌ڵبه‌نده‌  روی داوه‌ ، كه‌ ته‌واوی پارێزگه‌ كوردنشینه‌كانی  خواره‌وه‌ ده‌گرێته‌ به‌ر :

 1-ئازربایجانی رۆژاوایی.       2-كوردستان .       3- كرماشان .   4 -ئیلام .  5- لوڕستان .     6- خوراسان .   7- تاران (ده‌ڵێن تاران نزیكه‌ی یه‌ك میلیۆن و هه‌شتسه‌د  هه‌زار كوردی لێیه‌ )! .   8- چوارمه‌حاڵ و به‌ختیاری(لوڕی زۆر لێیه‌ ).

 

ته‌نانه‌ت له‌ زانستگه‌كانی ئه‌وشارانه‌ش،  كه‌ كوردنشین نین و خۆێندكاری كوردیان لێیه‌  ، وه‌ك ئیسفه‌هان ، كاشان ، ئه‌هواز و ئه‌وانی دیكه‌ ،بزووتنه‌وه‌ی  فه‌رهه‌نگی كوردی    زۆر   به‌ هێزه‌ و بگره‌  گۆڤاری كوردی و شتی واشیان لێ ده‌رده‌چێ و كۆڕی فه‌رهه‌نگیش ده‌گرن.

 

به‌ چاوخشاندنێكی ورد به‌ سه‌ر ناوچه‌كه‌دا ، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ ،   ته‌وه‌ره‌ی      ئه‌م بزووتنه‌ فه‌رهه‌نگیه‌ ، خوێندكاره‌ كورده‌كانی زانستگه‌ كانن ، وئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ بریه‌تیه‌ له‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ ، به‌ڵام  هه‌ر له‌م خاڵانه‌ دا قه‌تیس نابێ :

 

1-      ده‌ركردنی گۆڤار ، بڵاڤۆك  و نووسراوه‌ی كوردی و نیوه‌ كوردی ، به‌ چه‌شنێك كه‌ ئێستا پتر له‌ 30 دانه‌ ی وا  هه‌یه‌  ، بۆ وێنه‌ : گۆڤاری راڤه‌ ،  سارێژ ، مانگه‌ شه‌و  ، وێڕا ، زاگڕۆس ، سۆما ، چیا  و زۆر  بڵاڤوكی دیكه‌ ، كه‌ گشتیا ن به‌ هۆی خوێندكاره‌ كورده‌كانه‌وه‌  ده‌رده‌چن   .

2-       پێكهاتنی كلاسگه‌لی كوردی  له‌ زانستگه‌كان ، بۆ وێنه‌ زانستگه‌ی   عیلم    و     سه‌نعه‌ت  و شه‌هید به‌هه‌شتی تاران .

3-       پێكهاتنی ناوه‌ندگه‌لی فه‌رهه‌نگی كوردی له‌ زانستگه‌كان ، بۆ وێنه‌ ناوه‌ندی كازێوه‌ ، له‌ تاران.

4-       پێكهێنانی كۆنگه‌ره‌ ، سێمینار و كۆبوونه‌وه‌ی كوردی له‌ لایه‌ن خوێندكارانه‌وه‌ ، بۆ وێنه‌ كۆڕی  رێزلێنان له‌ ماموه‌ستا هه‌ژار ، حه‌وته‌ی كورد ، جه‌ژنی ده‌رچوونی خوێندكاره‌ كورده‌كان و چه‌ندین شتی دیكه‌ ، له‌ ساڵی 2002 دا ، له‌ زانستگه‌كانی تاران .

 

له‌ یه‌ك رسته‌ دا ، ده‌ڵێم بڵێم ، كه‌ ئێستا  له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان ، خوێندكاره‌ كورده‌كانی زانستگه‌كان ، رێبه‌ری ئه‌م رێنێسانس و  بزووتنه‌وه‌ فه‌رهه‌نگیه‌ن .

دیاره‌  نه‌خشی رۆشنبیرانی دیكه‌ش، كه‌ خوێندكاری زانستگه‌ نین  به‌ نۆبه‌ی خۆی كرنگه‌ ، بۆ وێنه‌ :                                                                                                                                 

 

- ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی كوردی له‌ زوربه‌ی شاره‌كان و ته‌نانه‌ت شارۆچكه‌ و شاره‌ دێكان پێك هاتوه‌ ، كه‌ خزمه‌ت به‌ زمان ، فه‌رهه‌نگ  و ئه‌دبی كورد ده‌كه‌ن . له‌ بڕێك له‌ شاره‌ گرنگه‌كانی   وه‌ك     سنه‌ ، چه‌ند ئه‌نچومه‌نی ئه‌ده‌بی هه‌یه‌ . له‌ تارانیش ، ئه‌نجومه‌نێك دروست بوه‌ .

 

-       كۆڕی كوردانی تارن (KKT) پێكهاتوه‌ ، كه‌ یه‌ چه‌شنێكی به‌ربڵاو خزمه‌ت به‌ زمان ، فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بی كورد ده‌كا . ئه‌م ناوه‌نده‌ش ،  چوار ساڵه‌ كلاسی كوردی داناوه‌ و  له‌ ساڵدا ده‌یان كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ی كوردی ده‌گرێ  و وه‌ك   ناوه‌ندێكی    گرنگی كوردی ده‌ناسرێ . خه‌ڵكی هێندێك  له‌   شاره‌  جۆربه‌ جۆره‌كانی كوردستانیش له‌ تاران، ناوه‌ندی فه‌رهه‌نگی ناوچه‌یی تایبه‌تی  خۆیان هه‌یه‌ ، بو وێنه‌  ماڵ(ناوه‌ند)ی  كرماشان .

 

-       رۆشنبیرانی دیكه‌ش ، له‌م به‌ستێنه‌ دا  به‌ زمان، فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بی كورد خزمه‌تی شێلگیرده‌كه‌ن ، كه‌ بۆ وێنه‌ ئاماژه‌ ده‌كه‌م به‌ گۆڤاری سروه‌ ، زرێبار ، مه‌هاباد  ، كۆچیل و  حه‌وته‌نامه‌ی ئاویه‌ر و سیروان  .

 

-      كتێبێكی زۆریش بڵاو بوه‌ته‌وه‌ یا ئاماده‌ی چاپه‌ ، كه‌ ره‌نگه‌ ژماره‌یان به‌ سه‌دان دانه‌ بگا .

 

 ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ته‌نیاهێندێك له‌ چالاكیه‌ فه‌رهه‌نگیه‌كان بوون . شتێكی یه‌كجار گرنگی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ ، كه‌ خه‌ڵكی كوردی رۆژهه‌ڵات ، له‌م ساڵانه‌ی دواییدا ، زۆرتر  هۆگری ده‌رس خوێندن و هونه‌ر بوون ، بۆ وێنه‌ ئێستا له‌ زۆر بنه‌ماڵه‌ دا  هونه‌رمه‌ندێك  هه‌یه‌  ، بۆ وێنه‌ : نووسه‌ر ، هۆنه‌ر ، وێنه‌گه‌ر ، شانۆگه‌ر ، په‌یكه‌رتاش  و شتی وا  .                                                                                                                 

 

دیاره‌   هه‌موومان ئه‌م  بزووتنه‌وه‌  پیرۆزه‌ به‌ گزنگێكی هه‌ره‌  رووناكی  هیوا ده‌رانین ،  كه‌  زوربه‌ی سووته‌مه‌نی     مۆتۆڕه‌كه‌ی  ، هه‌ستی     گه‌رم  و  دڵسۆزانه‌ی  خودی   خه‌ڵكی              رۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌ و  به‌ عه‌مه‌ل - نه‌ك هه‌ر به‌ قسه‌ -  دروشمی سه‌ره‌كیان  ئه‌م    رسته‌    پیرۆزه‌ی خواره‌وه‌یه‌  كه‌ بوه‌  به‌  مه‌ره‌كه‌ف و له‌  قاڵبی    هۆنراوه‌دا ، له‌  له‌ پێنووسه‌كه‌ی من رژاوه‌  . منیش وه‌ك مازو به‌ دیاری به‌رم بۆ بانه‌ - پێشكه‌شی ده‌كه‌م به‌ ئێوه‌ی خاوه‌ن بیر و  خۆشه‌ویست  :

 

 

چه‌كی كاری ،رمی           پێنووسه‌  ئێستا            مه‌یانی شه‌ڕ ، په‌ڕه‌ی  لێنووسه‌   ئێستا

سروودی جه‌نگ،گه‌شه‌ی  رێنووسه‌  ئێستا            په‌ری  زانست ،كچی   ڤێنووسه‌    ئێستا

له‌   ئامێزی     ژیانا    بیر    و      ته‌گبیر          بڕشتی     زیاتره‌    تا    شیر   و    تاتیر

گه‌لۆ  ! رابن ، به‌    زاری    خۆ    بخوێنن             وشه‌ی    خه‌وتن    له‌ جێدا  ، راپه‌ڕێنن 

 

به‌ڵام      به‌ستێنی    رادیۆ ، مانگه‌واڵه‌ ( كاناڵی فه‌زایی )   و   تێلێڤیزیۆنی   كوردی ، له‌ رۆژهه‌ڵاتی     كوردستان ، راڤه‌   و    لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی   جیاواز   هه‌ڵده‌گرێ ، كه‌  له‌    له‌ داهاتودا  ، له‌ نووسراوه‌یه‌كی  جیاواز دا، باسی ده‌كه‌ین .

  2002.12.5 ی زاینی      =   2702.12.5 ی كوردی